Mantıksız Coşku ve Sindirella Sendromu
Mantıksız coşku (irrational exuberance), yatırımcıların temel ekonomik göstergeleri göz ardı ederek bir varlığın fiyatını gerçek değerinin çok üzerine taşıdığı aşırı iyimserlik durumudur. “Irrational exuberance” ifadesi, dönemin Fed Başkanı Alan Greenspan tarafından 1996 yılında yaptığı bir konuşmada kullanıldı (1). Kavram, daha sonra özellikle internet ve teknoloji şirketlerinin hisselerinde yaşanan dot-com balonuyla özdeşleşti.
Türkiye'de mantıksız coşkuya
yakın dönemden örnek vermek mümkün. Bunlardan biri, 2022-2023 döneminde halka
arzlara yönelik yoğun yatırımcı ilgisiydi. Yüksek enflasyon ve düşük reel faiz
ortamında çok sayıda yeni yatırımcı borsaya yöneldi. Halka arz edilen bazı
şirketlerin hisselerinde, şirketin faaliyetleri, kârlılığı veya finansal
göstergelerinden bağımsız biçimde günlerce süren yüksek fiyat artışları
görüldü.
Sosyal medya gruplarında yapılan
paylaşımlar ve kısa sürede yüksek kazanç elde eden yatırımcıların hikâyeleri bu
ilgiyi daha da artırdı. Borsa, daha önce yatırım yapmamış geniş bir kesimin
gündemine girdi. Yükselen fiyatlar ise zamanla kendi başına bir yatırım
gerekçesine dönüştü: Hisse yükseldiği için daha fazla ilgi gördü, daha fazla
ilgi gördüğü için fiyatı yükseldi ve fiyat yükseldikçe daha fazla yatırımcı fırsatı
kaçırma korkusuyla piyasaya girdi.
Ancak burada asıl ilginç soru,
yatırımcıların fiyatların aşırı yükseldiğini fark etmemesi değil, fark etseler
bile neden piyasadan çıkamadıklarıdır.
Warren Buffett, 2000 yılında
Berkshire Hathaway'in hissedarlarına yazdığı mektupta finansal piyasalardaki
spekülatif davranışları Külkedisi'nin balosunu kullanarak anlattı (2).
Külkedisi, büyünün gece yarısında sona ereceğini bilir. Bu nedenle saat gece yarısını
göstermeden balodan ayrılması gerekir.
Yatırımcı açısından sorun daha
karmaşıktır. Herkes balonun bir gün patlayabileceğini bilir, ancak kimse bunun
ne zaman gerçekleşeceğini bilmez. Bu nedenle yatırımcı biraz daha beklemek
ister. Hisse 100 liradan 150 liraya çıkmıştır; neden 200 liraya çıkmasın?
Çevresindeki herkes para kazanırken kimse partiden erken ayrılmak istemez.
Fırsatı kaçırma korkusu yatırımcıyı
frenleyen en önemli faktördür. Yatırımcı, balon olduğunu bilse de diğerlerinden
önce çıkabileceği düşüncesiyle piyasada kalmaya devam eder. Piyasadaki çoğu
yatırımcının aynı şeyi düşündüğünü bilmez.
Belki de finansal piyasalardaki
en büyük psikolojik tuzaklardan biri budur. Normal yaşamda oldukça rasyonel
kararlar veren insanlar, hızla ve zahmetsizce para kazanmaya başladıklarında
riskleri görmezden gelebilirler. Fiyat yükseldikçe güven artar, güven arttıkça
daha fazla risk alınır. Herkes gözünü saate dikmiştir.
Buffet’ın vurguladığı çok önemli
bir ayrıntı daha var: Herkesin dans ettiği o salondaki saatlerin akrebi ve
yelkovanı yoktur.
(1) Alan Greenspan, The Challenge
of Central Banking in a Democratic Society, 5 Aralık 1996, Federal Reserve.
Federal Reserve – Greenspan'ın 1996 konuşması
(2) Warren E. Buffett, Chairman's
Letter – 2000 Annual Report, Berkshire Hathaway, 28 Şubat 2001. Berkshire
Hathaway – 2000 Chairman's Letter
Hocam likidite riski bu riske dahil değil. Bunu düzenleyicinin kontrol etmesi gerekir. Yatırımcı düşüş riskini alır, sıfırlanma riskini değil.
YanıtlaSilTeşekkürler
Çok haklı. Zararına çıkış riskinin yanında artık manipülasyon, usulsüzlük, hissenin veya fonun satışa kapanışı gibi riskleri de mi hesaplaması lazım yatırımcının?
SilKesinlikle doğru yazının sonundaki saatlerin akrep ve yelkovanı yoktu alegorisi de kamu otoritesinin gerekli gözetim, denetim ve düzenlemeyi yapmadığını ifade ediyor.
SilPeki fona girenler Kazanın doğurduğuna (normal şartlar altında imkansız artış) inanıyor da öldüğüne (sifirlandigina) niye inanmıyor
Silhttps://notbir.com.tr/yazar/merve-sebnem-oruc/on-gunde-uc-karar-degisikligi
SilBırakın artık Nasreddin Hoca klişelerinide kendi fikriniz varsa onu söyleyin.
SilAdsız 28 Eylül 2026 11:14, gün olur dalga geçtiğin gibi bu şekilde SENDE SINANIRSAN bu şekilde duruş sergile.
SilMalesef 17 Eylül günü tuş bozuktu.
YanıtlaSilhttps://volkanyorulmaz.blogspot.com/2026/09/202609tefas-fon-krizi-eylul-2026.html.html
Bir üstteki yoruma yazdığım yanıt aynen geçerli.
YanıtlaSilMahfi hocam,
YanıtlaSil- Temel analiz(bilanço)
Şirket bilanço döneminde kar açıklaması bekleniyor ve öylede oluyor, güzel bilanço geldi diyorsun hissede ani yüksek satış başlıyor -> bunun jargonu " bilanço dayağı" imiş.
- Teknik analiz( mum formasyonları, destek z direnç)
Başka hissede teknik formasyonları inceliyorsun order blocklara bakıyorsun vs. normalde hisse satış yemez devam eder diyorsun alım yeri gibi görüp giriyorsun pat aşağı yıkılıyor. Ne olduğunu anlamadan üzerine yıkıldı.
- Takas (hisse kimlerin elinde)
Hissenin takasına bakıyorsun yatırım fonları hissede alıma geçtimi borsa yorumcusu tayfada coşku başlıyor, diyorlar ki yatırım fonları almaya başladıysa yüklü devam eder bu hisse kolay kolay düşmez yeni ath (zirveler) yapar. Son fon patlamasına kadar. Birden fonlar kapandı elinde tepeden alım olan yatırımcı hisseyi satamadan günlük -10% devam etti.
hissenin tekniğine temeline takasına baktık olmuyor, birde anlık kademe / derinliğine bakalım dedik. Alış kademelerini doldurmuşlar diyorsun demekki alım yönünde büyük talep var birden siliyorlar hiase 10₺-20 kademe düşüyor satış kademeleri emir doluyor senin emrine sıra gelmiyor satamıyorsun, zararın neresinden dönsem kar deyip sattığın yerde tekrar alıma geçiyorlar. Bu oyun böyle devam ediyor.
Şimdi bu kadar yatırımcı için güvenisiz bilgi alanı varken hangi bilgi ile işlem yapacaksınız? Burda olup biteni denetleyici kurum etkin denetlemezse ben neyi analiz edip işlem alsam boş.
Bu kadar bilgi beni boğar, bana zor geliyor diyorsun işi profesyonellere bırakalım maaşta ekleme yaparım diyorsun. Güzelde getiri veriyor ama bu defa da işin karanlık yanı (fon patlaması) varmış, ekrana bakmaktan kurtuldum derken ekrana bakmadığında bir anda fonun içinde kalıp tasviye sürecine düşüyorsun. Yine paranı alamıyorsun, belirsizlik içinde yine stres.
Silborsa işi zor sıkıntılı desen altın da altın cephesinde trumpın iki kelimesine bakıyor.
Coşku değil tedirginlikle yatırım yapmaya üç kuruş kazanıp enflasyonun etkisinden kurtulmak istiyorsun olmuyor da olmuyor. :(
TP2 para piyasası fonuna girerek de nasibimizi aldık. Hisse fonundan hiç bir farkımız kalmadı :(
YanıtlaSilEvet maalesef bu tamamen kamu otoritesinin hatası.
Silbunu bir hata olarak görmek suçluların suçunu göz ardı etmek olur. SPK ve siyasiler bile bile isteye isteye yaptı bu seçimi.
SilBanka mevduat ve kredi faizlerinin çok üzerinde % 50 -%100 ve daha fazla gelir vaadi ponziye gider. Daha sonra kafayı nereye vurayım moduna girilir. Akrebi ve yelkovanı olmayan saat çok değerli benzetme . 6 yaşındaki torunuma saatleri öğretirken akrep ve yelkovanın ne olduğunu anlatamamıştım . O da anlamadı zaten . Dijital saat üzerinden anlattım . Çünkü rakamları biliyor .
YanıtlaSil👍
SilYazınız için çok teşekkür ederim.
YanıtlaSil🙏
Sil2008 küresel krizinin başlangıcı da böyle değil miydi Hocam?
YanıtlaSilBanka kredisi çekip ev almak,aldığı evi yüksek fiyata satıp yeni bir kredi çekmek ve yeni bir ev almak şeklinde gelişti.Neredeyse tüm abd,mortgage kredisiyle ev yatırımı yapma ve satıp kâr etme güdüsüyle hareket etmeye başladı.Faizlerin yükselmeyeceği algısıyla büyüyen kredi hacmiyle birlikte balon da şişmeye başladı.Faizlerin artmaya başlayıp kredilerin ödenememesiyle önce abd özelinde bir borç krizine dönüştü.Oluşan borç ve ödeme riski,ülke dışındaki bankalara satılarak sistem sürdürülmeye çalışıldığı için kriz,abd dışına çıkıp küreselleşti.Balon o kadar büyümüştü ki;ödenemeyen,ertelenen ve bankaların birbirlerine satmaya çalıştığı risk,en sonunda tüm dünyayı etkileyen bir bankacılık krizine dönüştü.
Yani başa dönersek bu krizin bir yerinde “mantıksız çoşku” yok mu?
Evet kesinlikle böyleydi. 2000 yılda 35 trilyona gelebilmiş dünya GSYH'si 8 yılda 64 trilyon dolara yükselmişti. Bu mantık dışı yükseliş mantıksız coşkuyu tetikledi ve küresel krize kadar geldik.
SilHocam para basılarak tazmin edilse kayıplar?
YanıtlaSilZaten öyle olacak. Ondan sonra enflasyon niye düşmüyor diye soracağız.
SilHocam enflasyona karşı şerbetliyiz.
SilPeki Mahfi bey, "altın" da düşüyor; niye?
YanıtlaSilGüvenli liman değil miydi?
"Altın"a talebin artması bekleniyordu ya hani?
Dünyada faizler yükseliyor. Bu yükselişten yararlanmak isteyen yatırımcılar altınları ve senetleri satıp tahvile dönüyor. O nedenle de altın fiyatı düşüyor.
SilHocam yeni küresel krizin başlangıcını tetiklemiş olabilirmiyiz?
SilHocam SPK fon soruşturmasında şirketler üzerindeki adli tedbirin kaldırılmasını istemiş !?
SilHocam bu mantıksız çoşkunun gerçek sebebi gizlenen ama kuşaklar boyu toplumda yaygın olan akraba evliliği olabilirmi?
SilBizden küresel kriz çıkmaz. Merak etmeyin. Biz kendimize kriz yaratırız.
SilYok bu bizde yaygın olan akraba evliliğiyle açıklanamaz. Çünkü dünyada da örnekleri var bu krizlerin.
SilHocam SPK fon soruşturmasında şirketler üzerindeki adli tedbirin kaldırılmasını istemiş!?
YanıtlaSilKafalar karışık. Biri tedbir koyuyor borsa düşüşe geçiyor bu kez korkup kaldırılmasın ı istiyorlar. Zamanında önlem alınmazsa böyle olur.
SilGenelde sürü psikolojisi hakim oluyor, ancak çobanlar terk edince artik cok geç oluyor
SilHoca döngüde. Türkiye de döngüde. Türkiye sorun çıkartıyor, hoca çözüm üretiyor. Hoca da yoruluyor artık, bir uludağ tatili iyi gelirdi. Bol ağaçlı bir tatil lazım hocaya
YanıtlaSil:)
SilSONUÇ; Çanlar kimin için çalıyor
YanıtlaSilHep dışarıdakiler için.
SilBiz kurtarıcımı bekliyoruz ?
YanıtlaSilKurtarıcı sendromu.
Sil2022- 2023 dönemlerinde piyasa yapıcılar tarafından yatırımcı adeta borsaya yönlendirildi. 2023 Haziran'ında Maliye Bakanı değişene kadar reel faiz negatifteydi, kur baskılanıyordu ve altın rallisi de daha başlamamıştı. Kısacası enflasyonist ortamda gayrimenkul alacak kadar birikimi olmayan küçük yatırımcının borsadan başka gidecek yeri kalmamıştı. Bu yüzden borsada yatırımı olan kişi sayısı 8 milyonu bulmuştu.
YanıtlaSilEvet, 2021 Eylülündeki feci finansal hata işi buralara getirdi.
SilKiymetli hocam ,konunun disinda ama sormadan edemiyecegim, siz basligi Sindirilla diye yazmissiniz , SindErella degillmiydi o masaldaki kızcağız ?
YanıtlaSilSaygilarimla ,
Ertan
Yazmadan önce iki kez kontrol ettim İngilizcedeki Cinderella Türkçede Sindirella olarak kullanılıyormuş.
SilDeğerli Hocam
YanıtlaSilŞunu belirteyim: Sizin bahsettiğiniz "Sindirella Sendromu" son yaşadığımız fon krizini açıklamaz.
Şu anda yaşadığımız fon krizinde manipülasyon var.
Kriminal bir durum söz konusu.
Yani bazı sığ hisselerin fiyatlarının artması doğal yatırımcı refleksi, Sindrella Sendromu, veya ponzi değil, sağ elin satıp sol elin alması şeklinde fiyatın maniple edilmesidir.
"Borsada sığ bir hisseden (kademesiz direk) 4 milyar TL lik satış yapacaksın ve fiyatı düşmeyecek."
Bu Sindrella ile açıklanamaz.
Olsa olsa hırsızlık veya dolandırıcılık ile açıklanabilir.
Haklısınız. Sindirella sendromu aslında böyle kötüye kullanımlar içermiyor ama bir benzetme bu.
SilSindi, tek pabucunu bıraktı ama o da sonra ona geri döndü, peki içerde kalan yatırımcının durumu, ne kadar içerde bıraktı ne kadarona dönecek?
Sil?
SilNazik aciklamaniz icin , Teşekkür ediyorum. Haklisiniz .
YanıtlaSilMasalin kahramaninin adi , Turkce ismi : Külkedisi Sindirella .
Ancak , yanlışı ve
yaygın olarak kullanilani ad : Sinderella.
Hatta , bazi yayınevleri bile Sinderella diye basmış ve satmislar .
Bir sey yanlışsa bile ,cogunluk oyle biliyor ve soyluyor diye , Doğruymuş gibi kabullenip ona göre pozisyonlanmak ,saniyorum tüm problemlere kapi aciyor . Misal : Enflasyonun sebebii Faiz teorisi ve sonrasında corap söküğü gibi gelen zincirleme hatalar ve bu surecin bugünkü basa cikilamiyan kümulatif sonuçları... Cihazimin klavyesinde sorun var o yuzden noktali Turkce harfleri hatali yazdim kusura bakmayiniz. Ertan
Bir eleştirim var:
YanıtlaSilSindirella sendromu, kişinin kurtarılma veya dışardan gelecek çözümü beklemesidir. Burda Sindirella'nın balo sarhoşluğu var. Dansa ve pırıltıya o kadar kaptırıyor ki çıkışı unutuyor. AMA yine de burda küçük yatırımcının sindirella ile yakından uzaktan benzerliği yok. Çünkü sindirella saati geçirirse kıyafet, uşak ve arabasının neye dönüşeceğini biliyordu, bu bilgi ona verildi. Hiç bir ky fonlarda arkaplanda ne olduğunu tam olarak bilemezdi, çıkış kapısının kapanacağını temerrüde düşüleceğini parasının içerde kalıp tasviyeye tabi olacağını ne gördü ne de tahmin edebilirdi bu bilgi onlarda yoktu. İnseder bilgi alanlardan söz ediliyor haberlerde onlar da ky değil.
👍
Sil