Mantıksız Coşku ve Sindirella Sendromu

Mantıksız coşku (irrational exuberance), yatırımcıların temel ekonomik göstergeleri göz ardı ederek bir varlığın fiyatını gerçek değerinin çok üzerine taşıdığı aşırı iyimserlik durumudur. “Irrational exuberance” ifadesi, dönemin Fed Başkanı Alan Greenspan tarafından 1996 yılında yaptığı bir konuşmada kullanıldı (1). Kavram, daha sonra özellikle internet ve teknoloji şirketlerinin hisselerinde yaşanan dot-com balonuyla özdeşleşti.

Türkiye'de mantıksız coşkuya yakın dönemden örnek vermek mümkün. Bunlardan biri, 2022-2023 döneminde halka arzlara yönelik yoğun yatırımcı ilgisiydi. Yüksek enflasyon ve düşük reel faiz ortamında çok sayıda yeni yatırımcı borsaya yöneldi. Halka arz edilen bazı şirketlerin hisselerinde, şirketin faaliyetleri, kârlılığı veya finansal göstergelerinden bağımsız biçimde günlerce süren yüksek fiyat artışları görüldü.

Sosyal medya gruplarında yapılan paylaşımlar ve kısa sürede yüksek kazanç elde eden yatırımcıların hikâyeleri bu ilgiyi daha da artırdı. Borsa, daha önce yatırım yapmamış geniş bir kesimin gündemine girdi. Yükselen fiyatlar ise zamanla kendi başına bir yatırım gerekçesine dönüştü: Hisse yükseldiği için daha fazla ilgi gördü, daha fazla ilgi gördüğü için fiyatı yükseldi ve fiyat yükseldikçe daha fazla yatırımcı fırsatı kaçırma korkusuyla piyasaya girdi.

Ancak burada asıl ilginç soru, yatırımcıların fiyatların aşırı yükseldiğini fark etmemesi değil, fark etseler bile neden piyasadan çıkamadıklarıdır.

Warren Buffett, 2000 yılında Berkshire Hathaway'in hissedarlarına yazdığı mektupta finansal piyasalardaki spekülatif davranışları Külkedisi'nin balosunu kullanarak anlattı (2). Külkedisi, büyünün gece yarısında sona ereceğini bilir. Bu nedenle saat gece yarısını göstermeden balodan ayrılması gerekir.

Yatırımcı açısından sorun daha karmaşıktır. Herkes balonun bir gün patlayabileceğini bilir, ancak kimse bunun ne zaman gerçekleşeceğini bilmez. Bu nedenle yatırımcı biraz daha beklemek ister. Hisse 100 liradan 150 liraya çıkmıştır; neden 200 liraya çıkmasın? Çevresindeki herkes para kazanırken kimse partiden erken ayrılmak istemez.

Fırsatı kaçırma korkusu yatırımcıyı frenleyen en önemli faktördür. Yatırımcı, balon olduğunu bilse de diğerlerinden önce çıkabileceği düşüncesiyle piyasada kalmaya devam eder. Piyasadaki çoğu yatırımcının aynı şeyi düşündüğünü bilmez. 

Belki de finansal piyasalardaki en büyük psikolojik tuzaklardan biri budur. Normal yaşamda oldukça rasyonel kararlar veren insanlar, hızla ve zahmetsizce para kazanmaya başladıklarında riskleri görmezden gelebilirler. Fiyat yükseldikçe güven artar, güven arttıkça daha fazla risk alınır. Herkes gözünü saate dikmiştir.

Buffet’ın vurguladığı çok önemli bir ayrıntı daha var: Herkesin dans ettiği o salondaki saatlerin akrebi ve yelkovanı yoktur.

Kaynaklar: 

(1) Alan Greenspan, The Challenge of Central Banking in a Democratic Society, 5 Aralık 1996, Federal Reserve. Federal Reserve – Greenspan'ın 1996 konuşması

(2) Warren E. Buffett, Chairman's Letter – 2000 Annual Report, Berkshire Hathaway, 28 Şubat 2001. Berkshire Hathaway – 2000 Chairman's Letter