Osmanlı Maliyesinin Çöküş Tarihçesi

Bir ülkenin mali bağımsızlığını yitirmesi siyasal bağımsızlığını ve kendi ekonomik politikalarını belirleme özgürlüğünü de ortadan kaldırabilir.

Osmanlı İmparatorluğu'nun siyasal, askerî ve ekonomik gerilemesi tek bir tarihe veya olaya bağlanamaz. Bu süreç, yüzyıllar boyunca devam eden siyasal, askerî, ekonomik ve mali gelişmelerin sonucunda ortaya çıktı.

17'nci yüzyılın sonlarına doğru Avrupa devletleriyle yaşanan savaşlarda güç dengesi giderek Osmanlı aleyhine değişmeye başladı. 1683 II. Viyana Kuşatması'nın başarısızlığı ve ardından gelen savaşlar bunun önemli göstergeleriydi. 1699 Karlofça Antlaşması ile Osmanlı Devleti önemli miktarda toprak kaybetti. Karlofça, Osmanlı'nın Avrupa'daki siyasal ve askerî ağırlığının gerilemesinde önemli bir dönüm noktası oldu.

Kapitülasyonlar

Osmanlı maliyesi değerlendirilirken kapitülasyonlara değinmemek olmaz.

Osmanlı İmparatorluğu’nun yabancı tüccarlara verdiği ticari ve hukuki imtiyazların erken örnekleri kuruluş yıllarının hemen ertesine kadar götürülebilir. Bu imtiyazlar özellikle Kanuni Sultan Süleyman döneminden itibaren neredeyse bütün Avrupa devletlerine tanındı.

Başlangıçta ticareti ve diplomatik ilişkileri geliştirmeye yönelik olan bu imtiyazların kapsamı zamanla genişledi.

Özellikle 18 ve 19'uncu yüzyıllarda yabancı tüccarlara tanınan ayrıcalıklar ve gümrük tarifeleri üzerindeki sınırlamalar, Osmanlı'nın ekonomik politikalarını ve gelirlerini etkileyen unsurlardan biri hâline geldi.

Önceleri Osmanlı ekonomisine olumlu katkıları olan kapitülasyonlar zaman geçtikçe devletin gelir tahsilatını ve yerli sanayi ve ticaretinin gelişmesini olumsuz etkilemeye başladı. Ancak kapitülasyonlar Osmanlı ekonomisinin gerilemesini tek başına açıklamaz. Savaşlar, üretim yapısındaki değişimler, Avrupa'daki sanayileşme, teknolojik gelişmeler, dış borçlanma ve uluslararası ekonomik koşullar da bu süreçte etkili oldu.

Osmanlı Maliyesinde Bozulma

Osmanlı maliyesindeki sorunlar uzun bir süreç içerisinde ortaya çıktı.

16'ncı yüzyılın sonlarından itibaren uzun savaşların maliyeti, fiyat artışları, para sistemindeki sorunlar, tımar sistemindeki değişimler ve devletin artan nakit ihtiyacı mali dengeleri zorlamaya başladı.

17 ve 18'inci yüzyıllarda savaşların ve devlet harcamalarının artması bu baskıyı daha da büyüttü. Devlet çeşitli iç finansman yöntemlerine başvurdu; ancak mali sorunlar kalıcı olarak çözülemedi.

Modern anlamda dış borçlanma ise 1854 yılında başladı.

1854 – İlk Dış Borç

Kırım Savaşı'nın (1853–1856) giderlerini karşılamak amacıyla Osmanlı Devleti 1854'te ilk kez dış borç aldı.

Başlangıçta geçici bir çözüm olarak görülen dış borçlanma kısa sürede kalıcı hâle geldi. Abdülmecid ve Abdülaziz dönemlerinde savaş giderleri ve bütçe açıkları nedeniyle art arda yeni borçlar alındı.

Borçların önemli bir bölümü yatırım yerine bütçe açıklarının kapatılması, savaş giderlerinin karşılanması ve önceki borçların ödenmesi için kullanıldı.

Böylece devlet giderek büyüyen bir borç döngüsüne girdi:

Bütçe açığı → yeni borçlanma → faiz ve borç ödemeleri → yeni finansman ihtiyacı → yeniden borçlanma

1863 – Bank-ı Osmanî-i Şahane

1856'da kurulan Ottoman Bank, 1863'te yeniden düzenlenerek Bank-ı Osmanî-i Şahane adını aldı.

İngiliz ve Fransız sermayesinin rol oynadığı banka, Osmanlı maliyesinin Avrupa finans piyasalarıyla ilişkilerinde önemli bir konuma geldi. Bu durum dış finansman imkânlarını artırırken Osmanlı'nın Avrupa finans sistemine olan bağımlılığını da güçlendirdi.

1875–1876 – Borç Krizi

1870'li yıllara gelindiğinde borç ve faiz yükü ağırlaşmıştı.

1875'te Osmanlı hükümeti borç ödemelerini mevcut koşullarda sürdüremeyeceğini açıklayarak ödeme koşullarını değiştirmeye çalıştı. Ancak sorun çözülemedi.

1876'da dış borç ödemeleri büyük ölçüde durdu ve Osmanlı Devleti ciddi bir mali temerrüt sürecine girdi.

1881 – Düyûn-u Umûmiye

Borç krizinin ardından 1881'de II. Abdülhamid’in fermanıyla yayımlanan Muharrem Kararnamesi ile Osmanlı dış borçları yeniden yapılandırıldı ve Düyûn-u Umûmiye İdaresi kuruldu.

Devletin bazı gelir kaynaklarının tahsilatı bu idarenin denetimine bırakıldı ve bu gelirler dış borçların ödenmesine ayrıldı.

Düyûn-u Umûmiye Osmanlı maliyesinin tamamını yönetmiyordu. Ancak belirli gelirlerin borç ödemelerine tahsis edilmesi, devletin mali hareket alanını önemli ölçüde daralttı.

Böylece mali sorun, yalnızca borç miktarıyla ilgili olmaktan çıkarak mali egemenlik meselesine de dönüştü.

1883 – Reji İdaresi

1883'te II. Abdülhamid’in fermanıyla kurulan Reji Şirketi, 1884'te faaliyetlerine başladı.

Reji İdaresi, Osmanlı topraklarında tütünün alımı, işlenmesi ve satışı üzerinde geniş bir tekel hakkına sahipti. Şirket kaçakçılıkla mücadele amacıyla kolcu adı verilen silahlı görevliler de kullanıyordu.

Reji ile Düyûn-u Umûmiye aynı kurum değildi. Düyûn-u Umûmiye belirli devlet gelirlerini tahsil ederek borç ödemelerine yönlendirirken, Reji özellikle tütün üzerindeki tekel aracılığıyla önemli bir ekonomik alanı yönetiyordu.

1911–1918 – Savaşlar ve Mali Baskı

20'nci yüzyılın başında Trablusgarp ve Balkan Savaşları Osmanlı maliyesi üzerindeki baskıyı artırdı.

1912–1913 Balkan Savaşları sonucunda Osmanlı Devleti Avrupa'daki topraklarının büyük bölümünü kaybetti. Bu kayıplar vergi gelirleri, üretim kapasitesi ve ekonomik kaynaklar üzerinde de etkili oldu.

Osmanlı Hükümeti 1914'te kapitülasyonları tek taraflı olarak kaldırdığını ilan ettiyse de bu karar diğer devletler tarafından kabul edilmedi ve uygulanamadı.

1914–1918 Birinci Dünya Savaşı mali sorunları daha da ağırlaştırdı. Savaş harcamaları artarken üretim ve ticaret zarar gördü, devletin finansman ihtiyacı büyüdü.

1918'de Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandığında Osmanlı Devleti ağır bir ekonomik ve mali mirasla karşı karşıyaydı.

1920–1923 – Sevr, Saltanat ve Lozan

1920'de imzalanan Sevr Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin siyasal ve ekonomik hareket alanını ciddi biçimde sınırlayan hükümler içeriyordu. Ancak Sevr uygulanmadı.

1 Kasım 1922'de saltanat kaldırıldı ve Osmanlı saltanatı sona erdi.

1923 Lozan Antlaşması ile Osmanlı Devleti'nden kalan borçların paylaşımı yeniden düzenlendi. Türkiye Cumhuriyeti de kendisine düşen borç bölümünü üstlendi.

Bu nedenle Osmanlı borçları 1923'te tamamen ortadan kalkmadı. Türkiye'nin üstlendiği borçların ödenmesi Cumhuriyet döneminde devam etti ve tasfiye süreci 1954'e kadar uzandı.

Kapitülasyonların kaldırılması Lozan Antlaşması ile uluslararası düzeyde kesinlik kazandı.

Reji İdaresi ise 1925 yılında kaldırıldı.

Sonuç

Osmanlı maliyesinin krizi tek bir olayın sonucu değildi.

Uzun savaşların maliyeti, artan devlet harcamaları, gelirlerin yetersiz kalması, para ve vergi sistemindeki sorunlar ve artan nakit ihtiyacı mali yapıyı uzun süre boyunca zorladı.

19'uncu yüzyılda dış borçlanmanın başlaması ise bu sorunlara yeni bir boyut ekledi.

Süreç kabaca şöyle özetlenebilir:

Mali baskılar → artan nakit ihtiyacı → 1854 dış borçlanması → borçların artması → 1875–1876 borç krizi → 1881 Düyûn-u Umûmiye → 1883 Reji → mali hareket alanının daralması → Balkan Savaşları → I. Dünya Savaşı → Osmanlı borçlarının Cumhuriyet dönemine devri

Ancak mali bağımsızlığın yeniden tesis edilmesi de tek bir tarihte gerçekleşmedi.

Kapitülasyonların Lozan ile kaldırılması, Düyûn-u Umûmiye sisteminin sona ermesi, Reji'nin 1925'te tasfiye edilmesi ve Osmanlı borçlarının Cumhuriyet döneminde yeniden düzenlenerek zaman içinde ödenmesi, bu dönüşümün farklı aşamalarını oluşturdu.

Cumhuriyet devrimlerinin en önemlilerinden biri mali bağımsızlığın yeniden kurulmasıdır.

Kaynakça:

Halil İnalcık, Osmanlı’nın Avrupa ile Barışıklığı: Kapitülasyonlar ve Ticaret, Doğu Batı Üç Aylık Düşünce Dergisi, Sayı 24, sf. 55-81

Yavuz Cezar: Osmanlı Maliyesinde Bunalım ve Değişim Dönemi (18. Yüzyıldan Tanzimat'a), Alan Yayıncılık, 1986

Şevket Pamuk, Osmanlı – Türkiye İktisadi tarihi 1500 – 1914, İletişim Yayınları, 2015

Mehmet Genç, Osmanlı İmparatorluğu'nda Devlet ve Ekonomi, Ötüken Yayınları, 2018

Vedat Eldem – Osmanlı İmparatorluğu'nun İktisadi Şartları Hakkında Bir Tetkik, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1994

Mahfi Eğilmez, Türkiye’nin Dış Finansmana Bağımlılığı, Türkiye Ekonomisinde Kalkınma ve Dönüşüm sf: 153 – 186, İmge Kitabevi yayınları, 2018

Mehmet Fatih Ekinci, Türkiye’nin Mali İntiharı, Platin Yayınları, 2008