9 Aralık 2012 Pazar

Vergi Yükü


Vergi yükü
Bir ülkede vergi yükü hesabı iki akım değişken olan vergi gelirleri toplamının GSYH’ya oranlanmasıyla hesaplanıyor. Denklemi şöylece yazabiliriz:

Toplam Vergi Yükü = Vergi Gelirleri Toplamı / GSYH

Vergi gelirleri toplamını hesaplarken dolaylı ve dolaysız vergiler ile birlikte sosyal güvenlik sistemi için kesilen primler de işin içine katılıyor.

Vergi Gelirleri Toplamı = Dolaylı Vergiler + Dolaysız Vergiler + Sosyal Güvenlik Prim Ödemeleri

Dolaylı ve dolaysız vergiler
Dolaylı vergiler, bir işlem üzerinden alınan vergilerdir. KDV veya ÖTV bunun tipik örnekleridir. Her ikisi de alım satım üzerinden alınır. Damga vergisi ve harçlar bir başka örnektir. Örneğin tapu almak için tapu harcı ödenir ya da vergi dairesine verilen beyannameye resmiyet kazandırmak için belli miktarda damga vergisi ödenir.

Dolaysız vergiler gelir, kazanç ya da servet üzerinden alınır. Burada bir işlem yapılmasına gerek yoktur. Gelir ya da kazancı elde etmiş olmak ya da servet sahibi olmak bu vergilerin alınma gerekçesidir. Gelir vergisi, kurumlar vergisi, veraset ve intikal vergisi, emlak vergisi dolaysız vergilerin örnekleridir. Bazı ülkelerde ayrıca servet vergisi alınır.

Sosyal güvenlik primleri dışarıda tutar da yalnızca vergi gelirlerine bakarsak şöyle bir denklem yazabiliriz:

Vergi Gelirleri Toplamı = Dolaylı Vergiler + Dolaysız Vergiler  

Buradan hareketle toplam içindeki payları da hesaplayabiliriz. Bu konuda herhangi bir ideal ölçü bulunmamakla birlikte dolaylı vergiler ile dolaysız vergilerin toplam vergi gelirleri içindeki paylarının birbirine yakın olması ve dolaysız vergilerin biraz daha yüksek olması tercih edilmektedir. Bunun temel nedeni dolaysız vergilerin dolaylı vergilere göre daha adil bir vergilemeye imkan sağlamalarıdır. Dolaylı vergiler herkesten eşit oranda alınır. Örneğin istisnasız bütün mal ve hizmet satışlarına uygulanan % 18 oranındaki KDV bu mal ve hizmetlerden yararlanan zengin ya da fakir herkesten bu oranda alınır. Bazı zorunlu mallarda KDV oranının fakiri korumak için  % 5’e indirildiğini düşünelim. Bu durumda aynı malı alan zenginler de düşük oranlı KDV ödeyecek ve amaca yine ulaşılamamış olacaktır. Oysa dolaysız vergiler kademelendirilebilir. Örneğin gelir vergisi artan oranlı uygulanabilir. Yıllık gelirin ilke 10.000 TL’si için % 10, 10.000 – 20.000 TL arası için % 15, 20,000 – 30,000 TL arası için % 20, 30.000 TL’nin üstü için % 25 gelir vergisi uygulandığını düşünelim. Yıllık 10.000 TL kazanan bir kişi 1.000 TL gelir vergisi ödeyecek, buna karşılık yıllık 40.000 TL gelir elde eden kişi (1.000 + 1.500 + 2.000 +2.500 =) 7.000 TL gelir vergisi ödeyecektir. Yani geliri çok olan daha yüksek oranlı gelir vergisi ödemiş ve kamu hizmetine daha fazla katkı yapmış olacaktır.   
OECD ülkeleri vergi yükü karşılaştırması
Aşağıdaki tablo 2011 yılı verileri yayınlanmış olan OECD üyesi ülkelerin vergi yüklerini gösteriyor. OECD sınıflandırmasında yer alan gelir, kazanç ve mülk üzerinden alınan vergileri dolaysız vergi, mal ve hizmetler üzerinden alınan vergileri dolaylı vergi olarak topladık. Sosyal güvenlik primlerini de dahil ettiğimizde kalan fark bu sınıflandırmaya alınmamış olan diğer vergilerdir.

Tablo: OECD Ülkeleri Vergi Yükleri 2011 (Kaynak: www.oecd.org. Revenue Statistics.)


Tabloya göre karşılaştırmaya esas alınan OECD üyesi ülkelere baktığımızda şu sonuçlar karşımıza çıkıyor:
(1)   Vergi yükünün en ağır olduğu ülke Danimarka. Onu İsveç, Fransa, Belçika ve Avusturya izliyor. 
(2)   Vergi yükünün en hafif olduğu ülke Yeni Zelanda. Onu Şili, Türkiye, ABD ve Kore izliyor. 
(3)   Dolaysız vergi yükünün en ağır olduğu ülke Danimarka. Onu Yeni Zelanda, ABD,  Kanada, İsviçre ve İzlanda izliyor.
(4)   Dolaylı vergi yükünün en yüksek olduğu ülke Türkiye. Onu Şili, Macaristan, Estonya ve Yeni Zelanda izliyor.

Türkiye’nin durumu
OECD ülkeleriyle yaptığımız karşılaştırma bize Türkiye’nin düşük vergi yüküne sahip bir ekonomi olduğunu, bu vergi yükünün ağırlıklı olarak dolaylı vergilere dayandığını ve dolayısıyla vergi adaletini sağlamaktan uzak bir vergi yapısına sahip olduğunu gösteriyor.

2011 yılının merkezi hükümet bütçe gerçekleşmelerine baktığımızda dolaylı ve dolaysız vergilerin şöyle sıralandığını görüyoruz.


İşin içine sosyal güvenlik kesintilerini katmadan sadece dolaylı ve dolaysız vergilerin oranlarına baktığımızda 2011 yılı itibariyle Türkiye’de dolaysız vergilerin payı yüzde 32,4 ve dolaylı vergilerin payı yüzde 67,6 olarak ortaya çıkmaktadır.  

Dolaylı vergilerin toplanma kolaylığı gibi büyük bir üstünlüğü olmakla birlikte yukarıda anlattığımız gibi adaletsiz bir yapısı vardır. Dolaysız vergiler çok kazanandan çok alındığı için vergi adaletini sağlarken dolaylı vergiler az kazanandan göreli olarak çok alındığı için vergi adaletini bozmaktadır.

Dolaylı vergilerin ağırlıkta olduğu bir ekonomide gelir dağılımında eşitlik sağlamak da zorlaşmaktadır.

İşte bu nedenledir ki Türkiye açısından yapısal reformların en başında bu yapıyı değiştirecek düzenlemelerin yapılması geliyor. Bunu yaparken dolaysız vergilerin oranlarının artırılması yerine vergi sisteminin dışına çıkmış olan kazançların, kayıp ve kaçakların yani özetle vergi kaydı dışında kalmış kazançların sisteme alınması gerekiyor. Bu, aynı zamanda cari açık ile ithalat vergileri ve bütçe açığı üçgeninde oluşmuş bulunan tuhaf ilişkiyi de çözümleyecek adım olacak.

39 yorum:

  1. Merhaba üstad
    Cari acık ithalat ve bütce açığı üçgenindeki tuhaf
    ilişkiyi açarmısınız.
    iyi pazarlar
    Hasan

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Merhaba,
      Bu sorunun yanıtı bu blogdaki şu yazımda mevcut: http://www.mahfiegilmez.com/2012/07/turkiyenin-ksr-dongusu-cari-ack-dusuyor.html

      Sil
  2. Teşekkür ederim üstad
    Hasan A.

    YanıtlaSil
  3. Mahfi bey merhaba,

    Hafta sonu bile çalışıyorsunuz.Bu enerjinize ve bu temponuza hayran olmamak mümkün değil.

    Yazınızdan çok net olarak anlaşıldığı üzere Türkiye ,vergi yükü en düşük ve dolaylı vergi yükü en yüksek ülkeler arasında ön sıralarda yer almakta buna mukabil dolaysız vergi yükü en az olan ülkeler arasında ilk sıralardaki yerini korumakta.

    Vergi adaletini sağlamak ve vergilendirilmemiş kazançları vergi kapsamına almak adına,ücretli çalışan kesimlerin yıllık vergi beyannamesi vermesi etkili olur mu.Ücretli çalışanlar,yıl sonunda elde ettikleri kazançlar üzerinden vergi beyannamesi verip,yapmış oldukları bazı harcamaları gider olarak yazabilecek.Giderler için fatura zorunluluğu olacağı için kayıt dışılık bir nebze olsun azalacak.

    Bu konudaki Maliye Bakanlığının çalışması hakkındaki görüşlerinizi paylaşmanız mümkün mü.

    Teşekkürler ve iyi pazarlar

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Çok teşekkür ederim. Ortaokul ve lisede çalışmayarak biriktirdiğim çalışma enerjimi sonraki dönemde kullanıyorum diyelim.
      Maliye Bakanlığındaki çalışmanın ayrıntısını bilmiyorum. Medyaya yansıdığı kadarıyla biraz bilgim var. Bence ücretli çalışana iki seçenek sunulmalı: Ya ücret ödemelerinde vergilendirme yapılırken örneğin stopajla bulunan vergiden örneğin yüzde 10 oranında indirimi seçebilmeli ya da yılsonunda beyanname verip bazı giderleri düşerek ödenen vergiden iade alabilmeli.

      Sil
  4. Sayın Eğilmez, vergi yükünü "red ve iadeler" sonrası net ödenen üzerinden hesaplamak daha doğru olmaz mı?

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Olabilir ama dünya karşılaştırmasına konu olan ülkelerde de red ve iade öncesi verileri alındığı için karşılaştırma açısından bu yöntem doğrudur.

      Sil
  5. Hocam merhaba...
    Türkiye'de oluşan dolaylı vergi yükünün yüksekliğini azaltmak için öncelikli olarak kazanç ve gelirlerden alınan dolaysız vergileri sistemli bir şekilde arttırmak gerektiğini görüyoruz.Devlet bu yönde her yıl vergi uzman yardımcısı alarak kontrolleri sıklaştırıp bu adaleti sağlamaya çalışıyor sizce bu politika yeterli ve mantıklı mı ? ..
    Bir de bazı iktisat teorilerinde dolaysız vergilerin kaldırılarak vergi sisteminin sadece dolaylı vergilerden oluşması gerektiği söylenir,mantık olarak da zaten zenginlerin parası bol olduğundan çok harcama yaparlar,fakir ise az harcama yapar...Böylece hem vergi kaçırılmasının önüne geçilir,hem de adalet sağlanır denir...Sizce bu ne kadar mantıklı?

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Türkiye'de gelir ve kazançlar üzerinden alınan vergiler düşük değil. Hatta bana sorarsanız oranlar yeterince yüksek. Buradaki sorun kayıp, kaçak ve kayıt dışılığın çözümlenememesi. Vergi denetimi siyasetten bağımsız hale getirilmedikçe bu olayın çözümlenmesi zor görünüyor.

      Zenginlerin miktar olarak fakirlerden çok harcama yaptığı doğrudur. Ama göreli olarak tam tersi geçerlidir. 1000 TL aylık geliri olan bir kişi gelirinin tamamını harcayarak zor geçinir. Ama 20.000 TL aylık geliri olan kişi bunun yarısını harcarsa rahat geçinir ve yarısını da tasarruf edebilir. 1000 TL geliri olanın harcaması gelirinin yüzde 100'ü iken 20.000 TL geliri olanın harcaması gelirinin yüzde 50'dir. Bu durumda ikinci kişi daha çok harcama yapmış görünse de ilk kişi gelirine göre daha çok vergiye muhatap olmuş olur.

      Sil
  6. Merhaba Mahfi Hocam, öncelikle sonsuz saygılarımı sunarım.
    Benim merak ettiğim bir soru var. Sıcak para olarak tabir ettiğimiz yurt dışından gelen ve en ufak bir risk olusunca kacabilecek paralara vergileme gibi bir önlem alabilir miyiz?

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Teşekkürler.
      Sıcak paranın örneğin geldiğinden kısa süre sonra (örneğin 3 ay) çıkması halinde elde ettiği kazanç, faiz vb üzerinden bir vergi alınması mümkün. Buna, il kez öneren iktisatçının adından dolayı Tobin Vergisi deniyor. Dünyada bu uygulamayı yapan ülkeler de var. Bizim hükümetimiz bu uygulamaya sıcak bakmıyor.

      Sil
    2. Hocam yanlış mı düşünüyorum bilmiyorum ama Tobin versigini suanda uygulamaya baslasak birden ülkeden çıkışlar olacaktır ve buda bizi olumsuz etkiliyecektir. benim aklımda asıl olarak giren paranın zamansal olarak çıkışında (mesela gelen para 3 ayda çıkarsa şu vergiye tabi, 6 ayda çıkarsa suna tabi gibi) bir uygulama olabilir mi? Tobin vergisinin Tükiye durumuna uygun olmadığını düşünüyorum.
      Saygılarımla...

      Sil
  7. Sayın Hocam,

    Medyada son günlerde gördüğümüz vergi taslağı'na göre, brüt maaşla çalışan ücretlilerin vergi dilimi 88 binden 75 bine inmesi, bunun dışında, her türlü faiz,kira,temettü gibi gelirlerin ayrı ayrı değil, ücret geliriyle birlikte vergilendirilmesi planlanmaktaymış..

    sizce bu durum, bir vergi reformundan çok, zaten tek kuruş vergi kaçır(a)mayan ücretliden daha fazla vergi almak değil midir? ayrıca, kiradan, faizden, temettüden de %35'e varan vergiler alınması, hukuka aykırı değil midir? misal ben temettü almak için yaptığım yatırımları sadece %15 vergi ödeyeceğim varsayımı ile yaptım. aynı şekilde bir daire alıp kiraya veren kişi, eski duruma göre planını yapmış olabilir. şimdi oyun oynanırken kuralın değişmesi adaletli mi? ayrıca bu düzenleme, zaten acınası olan, ve negatif reel faiz nedeniyle can çekişen tasarruf oranımıza öldürücü darbe olmaz mı?

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Kesinlikle haklısınız. Vergi verene yüklenecek bir şey olmamalı. Ama dediğim gibi vermeyeni bulmak daha zor olunca böyle oluyor. "Kümesteki kazlarla uğraşmak kümesten kaçmış olanları toplamaktan daha kolaydır."

      Sil
  8. elinize sağlık hocam.iyi pazarlar...

    YanıtlaSil
  9. Bu Türkiye'de çok zaman alacak gibi hocam çünkü devlet hem ekonomiyi üst düzeye taşımak için dolaysiz vergilerle yatırımcıları teşvik etmeye çalışıyor. E bunun yanında dolaylı vergilerin tahsili ve takibi devlet için daha kolay ve geliri yüksek. Bugün kendi ekonomisini dünya da gelişen bir ülke olarak görünen Türkiye bunları özelleştirme vb. Şeylerle ekonomisinde ilerleme olduğunu gösteriyor. Herhalde bu yıl da bu gelir açığını lojmanlari satarak gidermeye çalışılacaktır. Gelişmek bizim için ciddi bir zaman istiyor hemde cok

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Doğru söze eklenecek bir şey yoktur.

      Sil
  10. Hocam cok guzel bir yazi olmus elinize saglik.
    konuyla alakali olmayacak ama mali kural mali disiplin mali uyum ile ilgili son donemTurkiye uygulamalarinida icerebilecek bir kaynak teskil edebilecek yaziniz varmi yada eger daha once deginmediyseniz bu konular hakkinda degerli goruslerinizi yeni yazilarinizda bizlere aktarabilirmisini z simdiden cok tesekkurler.

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Çok teşekkür ederim. Daha önce Radikal'de yazarken mali kural ve bu konularla ilgili bir kaç yazı yazmıştım. Ama onlar eskidi artık. Yenisini yazmayı düşünelim.

      Sil
  11. Degerli hocam dogrudan vergi kacagini en iyi kontrol ettigimiz yer ucretler ulkemizde..gelir sahibine ulasmadan mudahele edebildigi icin devletimiz.. sirketlerde ise bunun yolu mal alislari ve stoklarin saglam bir sistemle denetiminde.. satislarda bir nebzede olsa bankacilik sistemi ve kredi kartlari dolayli tarafi kontrol altina alabildi yada kacagi azaltti..yani puf noktasi bilancolarin aktifini iyi denetlemede..pasif zaten kendiliginden duzelir..oysa maliyemiz gelir tablosu odakli yaklasimda israr ediyor..bu tablo zaten hirsizin elinden cikan bir resim degilmidir..

    YanıtlaSil
  12. Sayın Hocam, TCMB'nin sitesindeki faiz oranlarının tanımlamasını ve bankalararası para piyasası faiz oranının tanımlamasını içeren bir yazınız mevcud mu?

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Var şu linkten bakabilirsiniz http://www.mahfiegilmez.com/2012/09/guncel-para-politikas.html

      Sil
  13. - TR'de 1/3 dolaysız vergi oranı iken; 2/3 dolaylı vergi oranı. Bana düşündürdüğü aslında bu oranlardaki adaletsizliğin son on yılda hızla gerileyen toplumsal tasarruflarımızın da bir nedenidir. Düşük gelirli vergi mükellefinin tasarruf edecebileceği tutar devlet tarafında bu şekilde transfer edilmektedir.
    - Güncel bir örnek de bu sene sonuna dek konusmaya devam edeceğimiz ABD'deki Mali Ucurum olgusu. Burada da problemin esas noktalarından birini vergi oluşturmuyor mu? Geliri yüksek kesim vergi indirimlerinin sonlanacak olmasını bir şekilde pazarlıklarla ötelemek istiyor. Bir de vurucu örnek; dünyanın son dönemde sürekli en zenginler listesinde ilk üç sırada bulunan milyarder Warren Buffet'ın bir mülakatından. Buffet, muhtemelen üst düzey çalışanlarının kendisinden yüksek vergi ödemekte olduklarını açıklıyor.
    - TR'ye dönecek olursak; son dönemde mali sistem kayıt altına alınma konusunda sevindirici gelişmeler var. Örneğin eft sisteminde düzenlenen açıklama satırı kira konusunda Maliye'ye mükellefe ulaşma konusunda yeni kolaylıklar sağladı. Tapu sistemindeki network'un genişlemesi de g.menkul kira gelirleri konusunda yeni mükellefler sağlamış durumda, sevindirici.
    - Bir de öneri kayıp/kaçak oranının azalmasına yönelik dönemsel denetçiler işe alınsın(İstihdam yaratma konusunda da olumlu bir adım olur, eğer başarılı olunursa sistem kendi kendisini oluşacak yeni gelirler ile finanse eder). Bu denetimler sonucunda yakalananlara caydırıcı cezalar verilsin. Domino etkisi yaratılır ve kayıp/kaçak oranı kanımca çok hızlıca geriler.
    - Sürekli vergi affı açıklamak suretiyle düzenli olarak vergisini ödeyen mükellefi bir nevi cezalandırmaktansa; ceza asli sahibine iletilmiş olacaktır.

    Saygılarımla..

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Güzel yorumlar, teşekkür ederim. Sadece dönemsel vergi denetçisi önerisine katılmıyorum. Vergi denetçisinin yetişmesi zaman alıcıdır. Bu işe girenler üç yıl yardımcılık yapıp yeterlik sınavına giriyorlar. Bu sınava girmeden önce bilginin yanında ahlâken de denetleniyorlar. Geçici olarak böyle bir işe girenler mesleğe zarar verebilir.

      Sil
  14. Sayın Hocam,

    Dolaysız vergilerin düşük olması liberal anlayışın bir sonucu olabilir mi? Adaletsiz ama ülke için kısa vadede faydalı olduğu düşünebilir miyiz? Tecrübeli büyüklerin daha da zenginleşmesi istihdam, teknoloji, sosyal refah ve ileride devlet için daha büyük vergi kaynakları gibi faktörleri getirmez mi?

    Halil Büyükyıldırım

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Liberal görüş yalnızca dolaysız değil dolaylı vergilerin de minimum düzeyde olmasından yanadır.

      Sil
  15. Hocam yazılarınızı ilgiyle takip ediyorum vergi denetçiligi konusunda size katılıyorum sonucta vergi ısı bir meslek bu ısı yapabilmek için donanımlı olmak gerekiyor ki zaten maliye bakanlığı her sene ortalama 1000 tane vergiifettisi istihdam ediyor bunların yetiştirilmesi 3 yıl sürüyor geçici önlemlerden ziyade uzun vadeli olarak işinde uzman ve bilgili vergi müfettiş leri yetiştirilecek yapısal reformlar ve kayıtdışı ile mücadele edilebilir burda kısa vadede değil en azından orta vadede gerceklesebilir

    YanıtlaSil
  16. Merhabalar Mahfi Hocam,
    İktisat öğrencisiyim ve sizin yazdıklarınızla derslerde gördüklerimi daha iyi anlıyorum. Kafamda daha iyi yer ediniyor. Çok teşekkür ederim. İlgiyle takip ediyorum. Kolay gelsin.

    YanıtlaSil
  17. Bu yorum yazar tarafından silindi.

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. hocam yukarıdaki tablolarda toplam vergi gelirleri ile toplam vergiler arasındaki farkı açıklar mısınız

      Sil
  18. Açlık ve yoksulluk sınırı üzerinden vergilendirme yapılması hem zengin hem fakir için adaletli bir seçim olabilir mi ? Bu rakamlar dikkate alındığında Türkiye nin büyük bir kısmı açlık sınırında yaşamakta ve dolaysız vergilerle bu kısım ekonomik olarak baskı altına alınmakta Birikim yapamayan bireyin devletin piyasaya sürdüğü paradan pay alamıyor tam tersine vergiler ile devlet verdiğini geriye alıyor ve bu insanlara sadece hayatta kalma şansı tanımıyor öyle ki bu grup zaten ülkenin büyük çoğunluğunu oluşturuyor ek bir harcama yapamayan birey piyasanın daralmasına sebep oluyor ve psikolojik olarak daralan insanlar son çare kredi kartlarına sarılıyorlar sonra bitmek bilmeyen borç yumağı oluşuyor ödenemeyen borçlara kredi yetişiyor tabi olmayan para ile kredi ödenmeye çalışılıyor sonra gelsin icralar

    YanıtlaSil
  19. hayırlı günler hocam
    türkiye de gelir vergisinin yapısı ile ilgili detaylı bir bilgiyi nerden alabilirim

    YanıtlaSil
  20. Mahfi bey,bakanliklara ayrılan bütçeler,turkiyenin yıllık vergi gelirinin yüzde kaçını oluşturuyor ve devlet dairelerinin hemen hemen hepsi yaptığı hizmetin bedelini alıyor,yani devlet hizmet vermiyor ticarethane işletiyor.yapilan yollar köprüler ve benzeri hizmetler su elektrik faturalarına katkı payı olarak yansıtılıyor, köprü ve yollardan geçiş ucreti aliniyor.verdigimiz vergiler bize hizmet olarak dönmüyor kanısındayım siz ne diyorsunuz

    YanıtlaSil
  21. vergi yükü normal ama dağılım yanlış

    YanıtlaSil

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...