Habeas Corpus
Bir sabah kapınızın çalındığını
ve hiçbir gerekçe gösterilmeden özgürlüğünüzden mahrum bırakıldığınızı düşünün.
Neyle suçlandığınızı bilmiyorsunuz, ne zaman bir hâkim karşısına çıkacağınız
belli değil ve sesinizi duyurabileceğiniz etkili bir hukuki mekanizma yok.
İnsanlık tarihinin en önemli
hukuk güvencelerinden biri olan Habeas Corpus (bedeni hazır bulundur) ilkesinin
tarihsel kökleri İngiliz ortak hukukuna (common law) kadar uzanır. Ancak bireysel
özgürlüğün kraliyet iktidarına karşı korunmasında en önemli dönüm noktası 1215 yılında imzalanan Magna
Carta oldu. İngiltere Kralı Yurtsuz John'a kabul
ettirilen belgenin 39’uncu maddesi, hiçbir özgür insanın hukuka uygun bir yargı
kararı olmaksızın hapsedilemeyeceğini güvence altına alıyordu. Bu tarihsel
mücadelenin önemli dönüm noktalarından biri de 1679 yılında İngiltere
Parlamentosu tarafından kabul edilen Habeas Corpus Act oldu. Yasa, hukuka
aykırı biçimde özgürlüğünden yoksun bırakılan kişilerin yargı önüne
çıkarılmasını ve tutulmalarının hukuka uygunluğunun denetlenmesini güvence
altına alan mekanizmaları güçlendirdi.
Zamanla bu güvence farklı hukuk
sistemlerinde kurumsallaştı. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi de özgürlüğünden
yoksun bırakılan herkese, bu kısıtlamanın hukuka uygunluğunun süratle bir
mahkeme tarafından incelenmesini isteme hakkı tanıdı.
İlkenin özü çok açıktır: Devlet
bir kişiyi özgürlüğünden mahrum bırakıyorsa bunun hukuki gerekçesini ortaya
koymalı ve işlemin hukuka uygunluğunu bağımsız bir yargı merciinin denetimine
sunmalıdır. Kişi neden özgürlüğünden yoksun bırakıldığını öğrenebilmeli,
kendisini savunabilmeli ve tutulmasının hukuka uygunluğunu etkili biçimde
sorgulayabilmelidir.
Türkiye'de de bu güvencenin
anayasal dayanağı Anayasa'nın 19’uncu maddesidir. Maddenin sekizinci fıkrası
şöyledir: "Her ne sebeple ve ne suretle olursa olsun hürriyeti kısıtlanan
kişi, kısa sürede durumu hakkında karar verilmesini ve bu kısıtlamanın kanuna
aykırılığı halinde hemen serbest bırakılmasını sağlamak amacıyla yetkili bir
yargı merciine başvurma hakkına sahiptir."
Ancak hukuk kuralları, yalnızca
mevzuatta yazılı oldukları ölçüde değil, uygulamada etkili biçimde
işletildikleri ölçüde anlam taşır.
Türkiye'de Habeas Corpus
ilkesinin ruhuyla bağdaşması bakımından tartışılması gereken önemli uygulama
sorunları bulunmaktadır.
Bunlardan ilki, tutuklama
kararlarına yönelik itirazların ne ölçüde etkili bir yargısal denetim
sağladığıdır. Ceza Muhakemeleri Kanunu’nun 268’inci maddesi uyarınca Sulh Ceza
Hâkimliğinin tutuklama kararlarına yapılan itirazlar, kural olarak yargı
çevresindeki Asliye Ceza Mahkemesi hâkimi tarafından incelenmektedir. Ancak
itirazın farklı bir yargı mercii tarafından incelenmesi tek başına yeterli
değildir. Önemli olan, tutuklama kararının somut gerekçeler üzerinden, etkili
ve bağımsız bir yargısal denetime tabi tutulmasıdır.
Bir diğer sorun, tutukluluğa
itirazların incelenmesinde kişinin dinlenilmesi ve savunma hakkının etkili
biçimde kullanılabilmesidir. İtirazların çoğunlukla dosya üzerinden
incelenmesi, kişinin dinlenilmesi ve savunma argümanlarını doğrudan mahkemeye
sunabilmesi bakımından sorunlar doğurabilmektedir. Ancak kişinin makul
aralıklarla dinlenilme imkânından yoksun bırakılması ve savunma argümanlarının
etkili biçimde değerlendirilmemesi, itiraz hakkının işlevini zayıflatabilir.
Soruşturma dosyalarındaki
gizlilik kararları da savunma hakkını bütünüyle ortadan kaldıracak biçimde
uygulanmamalıdır. Kişinin tutukluluğuna itiraz edebilmesi için gerekli temel
bilgi ve delillere erişememesi, etkili savunma imkânını ciddi biçimde
zayıflatır. Çünkü insan, neden özgürlüğünden mahrum bırakıldığını bilmeden bu
karara karşı etkili bir savunma geliştiremez.
Son olarak, Anayasa Mahkemesi ve
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarının uygulanması da kişi özgürlüğü ve
güvenliği hakkının etkili korunması bakımından hayati önemdedir. Özellikle
ihlal kararlarının gereğinin yerine getirilmemesi veya özgürlük hakkını
koruyacak sonuçların etkisiz bırakılması, bireysel başvuru mekanizmasının sağladığı
güvenceyi zayıflatabilir.
Habeas Corpus, yalnızca
hukukçuların kullandığı Latince bir terim değildir. Bir ülkede devletin gücünün
nerede başlayıp nerede sona ereceğini ve bireysel özgürlüğün ne ölçüde
korunduğunu gösteren temel hukuk güvencelerinden biridir.
1215 yılında Magna Carta ile
sembolleşen, 1679 yılında Habeas Corpus Act ile daha güçlü bir yasal çerçeveye
kavuşan özgürlük mücadelesi, bugün de güncelliğini korumaktadır.
Türkiye'nin önündeki temel mesele
yeni Anayasa ya da yasalar yapmak değil, Anayasa'nın 19’uncu maddesinde zaten
güvence altına alınmış olan kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkını uygulamada da
etkili kılmaktır. Çünkü özgürlüğün gerçek güvencesi, hukuk metinlerinde yazılı
olması değil, ihlal edildiğinde onu koruyacak mekanizmaların gerçekten
işlemesidir.
Anayasa mahkemesi, yapılan tutuklamalar somut delil'lere dayanmadığını belirterek, kişinin özgürlüğü ihlal edilmek'te, demesine karşın, Anayasayı takan yok, uygulayan yok.! Anayasa'nın hukuk kuralları, yazılmış olmaktan öteye geçememekten sonra, Ne anladım Anayasanın hukukunu.!
YanıtlaSilMaalesef öyle.
SilÇok etkilenmezdim herhalde. İnsan en kötü şartlara bile alışıyor. İdam cezası verseler zaten bir şey hissetmeyeceğim. Hapis cezası verseler de yine alışacağım. Benim haksız hapiste olup, olmamam ekonomiyi etkilemiyor.
YanıtlaSilKader deyip geçersiniz herhalde.
SilYazınız için teşekkür ederim.
YanıtlaSil🙏
SilMahfi bey,
YanıtlaSil2028'in ilk çeyreği içinde (çünkü 2028 Nisan veya Mayıs'ta seçim var) "devalüasyon" yapılacağına dair ortak bir beklenti oluşmaya başladı şimdiden yavaş yavaş.
Siz böyle bir emare görüyor musunuz?
2028'ilk çeyreğine çok zaman var. Kim öle kim kala.
SilHocam çok da yok yani. 1 sene kaldı. Hocam finansa dair de bir şeyler de söyleyin, para kazanalım hocam. Zamanında sizin yazılarınızdan birkaç bin kazanmıştım hocam.
Silben bile kandi yazılarımdan para kazanamazken siz nasıl kazandınız? 😊
SilMahir bey teoride özgür olsak da pratikte değiliz maalesef. 24 saatimiz var; 8 saati uykuya gidiyor, 8 saati işe gidiyor, kalıyor 8 saat. Orada da istediğimizi yapamıyoruz. Hapishane ile yaşamak arasında pek bir fark yok gibi duruyor. Eskiden hak, hukuk yokken yine insanlar kendilerine çalışıyordu, ağalar geliyordu haraç alıyordu. Şu an hem devlet vergi alıyor, hem patron emeği alıyor. Eskiden çalışmak yine biraz daha refahımsıydı, koşullar açısından değil de. Yine doğayla iç içeydin, şimdi gidiyorsun binaya gidiyorsun orada çalışıyorsun. eskiçağ her açıdan kötü olsa da yine de en azından bu kadar mekanik değildi. Mekanikse de o zamanın normali öyleydi. Şimdi mekanik değil sözde, ama her şey mekanik hocam.
YanıtlaSilHaklısınız.
SilDiyojen gibi yaşamıyorsan özgür değilsindir. Gidip 8 saat çalışıyorsan da özgür değildirsindir. Barınmak için, hayatta kalmak için çalışıyorsan özgür değilsindir. Başkasının eline bakıyorsan özgür değilsindir. Trilyoner olsan bile o paranın anlam ifade etmesi topluma bağlı olduğu için özgür değilsindir.
YanıtlaSilBu devirde Diyojen gibi de yaşanamaz yani.
Sil