Kriz Yorgunluğu

Ekonomik krizler her zaman aniden gelmez. Bazıları ekonomiyi kısa sürede sarsar, ağır kayıplara yol açar ve ardından toparlanma süreci başlar. Bazıları ise ekonomiyi yavaş yavaş tüketir; üretim gücünü, yatırım iştahını ve geleceğe ilişkin güveni aşındırır. Türkiye bugün ikinci türden bir ekonomik sorunla karşı karşıya bulunuyor: Kriz yorgunluğu.

Türkiye'de ekonomik kriz denildiğinde genellikle büyümenin düşmesi ve işsizliğin artması anlaşılıyor. Yüksek enflasyon ise uzun yıllar ekonomik yaşamın olağan bir parçası olarak kabul edildi. Ekonomi büyüdüğü, istihdam yarattığı ve gelirler nominal olarak arttığı sürece enflasyon tek başına kriz olarak algılanmadı.

Türkiye, 2023 ortasında başlayan ekonomi politikası değişimiyle enflasyonla mücadelede üç yılı geride bıraktı. Enflasyon düşüyor ancak hâlâ yüksek düzeyde. Eylül 2026 itibarıyla yıllık enflasyon yüzde 29,77. Üstelik bu düşüşün ekonomiye maliyeti giderek daha fazla hissediliyor. Ekonomi potansiyelinin altında büyürken atıl işgücü oranı yüzde 30'un üzerinde seyrediyor, yatırımcıların geleceğe ilişkin beklentileri zayıflıyor. Geçmişte kısa sürede ağır darbeler alan Türkiye ekonomisi, bu kez uzun süreye yayılan bir yıpranma sürecinden geçiyor.

Kriz yorgunluğu, krizden çıkış sürecinin uzaması nedeniyle ekonomik birimlerin dayanma gücünün giderek azalması olarak tanımlanabilir. Başlangıçta geçici olduğu düşünülerek katlanılan maliyetler kalıcı hale geldikçe işletmelerin mali yapıları bozuluyor, hane halkının birikimleri eriyor, yatırımlar erteleniyor ve beklentiler zayıflıyor. Sorun bir süre sonra mevcut ekonomik koşullardan çok, bu koşullara daha ne kadar dayanılabileceğine dönüşüyor.

Bu yıpranmanın en belirgin hissedildiği alanların başında sanayi geliyor. Sanayici yüksek faizlerle finansman sağlamaya çalışırken ücret, enerji ve diğer üretim maliyetlerindeki artışlarla karşı karşıya. Döviz kurundaki artışın maliyet artışlarının gerisinde kalması ihracatçının rekabet gücünü zorluyor. İç talebin zayıflaması da eklenince sanayici hem iç hem dış pazarda sıkışıyor.

Sanayi üretiminin genel görünümü, savunma sanayii gibi bazı alanlardaki olumlu gelişmeler nedeniyle olduğundan daha iyi görünebilir. Ancak imalat sanayisinin geneline bakıldığında üretimdeki zayıflama daha belirgin. Asıl kaygı verici olan da bu. Çünkü üretimdeki gerileme yalnızca bugünkü üretimi değil, gelecekteki üretim kapasitesini de tehdit ediyor.

Bu koşullarda sanayicinin önünde kârından fedakârlık etmek, yatırımlarını ertelemek, üretimini azaltmak, üretimini başka ülkelere taşımak ya da faaliyetini sona erdirmek gibi seçenekler kalıyor. Bunların her biri farklı maliyetler yaratıyor. Yatırımların ertelenmesi gelecekteki üretim kapasitesini sınırlandırırken üretimin azaltılması istihdamı olumsuz etkiliyor. Fabrikaların kapanması ve üretimin başka ülkelere taşınması ise kalıcı kapasite kayıplarına yol açabiliyor.

Burada enflasyonla mücadele ve büyüme arasındaki ödünleşim (trade-off) karşımıza çıkıyor. Enflasyonu düşürmek için faizler yüksek tutuluyor, kredi kullanımı sınırlandırılıyor ve talebin yavaşlatılması hedefleniyor. Ancak bu politika uzun süre devam ettiğinde yalnızca talebi değil, üretim kapasitesini de olumsuz etkileyebiliyor. Oysa kalıcı fiyat istikrarı için talebi kontrol altına almak kadar üretim kapasitesini korumak da önemli. Dezenflasyon politikası, üretim gücünü zayıflatacak maliyetleri sınırlayan önlemlerle desteklenmeli.

Sorunun bir başka boyutu, ekonomik programın yükünün toplumun farklı kesimleri arasında eşit dağılmaması. Finansal varlıklarını yüksek faizli araçlarda değerlendirebilenler getiri fırsatları elde ederken üretim yapan ve istihdam sağlayan işletmeler yüksek finansman ve üretim maliyetleriyle karşılaşıyor. Böylece finansal getirilerle üretim faaliyetlerinin getirileri arasında ayrışma ortaya çıkıyor. Yüksek faiz ortamında üretken yatırımların cazibesi azalırken kısa vadeli finansal getiriler daha çekici hale geliyor. Kaynakların üretim yerine finansal araçlara yönelmesi de uzun vadede sermaye birikimini ve potansiyel büyümeyi olumsuz etkileyebiliyor.

Türkiye'nin geçmiş krizlerden çıkışında önemli avantajlarından biri, ekonomik birimlerin toparlanmaya ilişkin beklentilerinin genellikle canlı kalmasıydı. Bugün ise üç yılı aşan mücadeleye karşın enflasyonun hâlâ yüksek olması beklentileri zayıflatıyor. Kriz yorgunluğunun temelinde yalnızca enflasyonun istenen düzeye indirilememesi değil, uygulanan politikaların maliyetine uzun süredir katlanılmasına karşın beklenen sonuçların gecikmesi de yatıyor.

Elbette buradan enflasyonla mücadeleden vazgeçilmesi gerektiği sonucu çıkarılamaz. Türkiye'nin kalıcı büyümeye ulaşabilmesi için fiyat istikrarını sağlaması şart. Ancak bunun yalnızca yüksek faiz ve talep kısıtlamasıyla başarılması hem zaman alıyor hem de üretim kesimi üzerindeki yükü artırıyor. Maliye politikasının desteği, kamu harcamalarında verimlilik, rekabeti artırıcı düzenlemeler, öngörülebilir bir hukuk ve ekonomi ortamı ile üretken yatırımları destekleyen yapısal reformlar, mücadelenin maliyetini azaltabilir. Dezenflasyon politikası yalnızca talebi soğutmayı değil, ekonominin üretim gücünü korumayı da hedeflemeli.

Bugün Türkiye ekonomisinin karşı karşıya olduğu temel tehlike, enflasyon düşerken üretim gücünün zayıflaması ve bu kaybın kalıcı hale gelmesidir. Geçmişte Türkiye krizlere giriyor, ağır bedeller ödüyor ama görece kısa sürede toparlanmaya başlıyordu. Bugün ise kriz bir anda vurmak yerine zamana yayılarak ekonomiyi yoruyor. Sorun artık yalnızca büyümenin yavaşlaması ya da işsizliğin artması değil; üretim gücünün, yatırım iştahının ve geleceğe duyulan güvenin aşınmasıdır.

Enflasyon düşürülebilir. Ancak kaybedilen üretim kapasitesini, pazarları, yatırımları ve ekonomik güveni yeniden kazanmak çok daha uzun zaman alabilir. Türkiye'nin önündeki asıl risk de budur: Enflasyonla mücadele ederken ekonominin üretim gücünü kaybetmek.

 


Yorumlar

  1. Elinize sağlık hocam. bence "Enflasyonla mücadeleyi kazanırken" derken, kendilerini zengin etmek ve orta kesimi yok edip zengini daha zengin yapmayı kasdettiniz herhalde. Saygılarımla.

    YanıtlaSil
  2. 2027'e yaklaşırken asgari ücrete ve memura 150 dolar emeklilere ise 100 dolar zam yapılacak. Bu maaş zamları on milyonlarca kişide bir rahatlama sağlayacaktır. Ancak kapıda bekleyen patronlar da fırsatını kollayıp pastadan ne kadar kopartırım diye hesap yapıyor! Yani şimdilik birkaç aylığına herkesi ve her kesimi tatlı bir telaş sarmış durumda!

    YanıtlaSil

Yorum Gönder

Bu blogdaki popüler yayınlar

Fon Krizinin Faturasını Kim Ödeyecek?

ABD - İran Savaşının Türkiye Ekonomisine Etkileri

Ahlaki Tehlike ve SPK'nın Tasfiye Kararı