Kriz Yorgunluğu
Ekonomik krizler her zaman aniden
gelmez. Bazıları ekonomiyi kısa sürede sarsar, ağır kayıplara yol açar ve
ardından toparlanma süreci başlar. Bazıları ise ekonomiyi yavaş yavaş tüketir;
üretim gücünü, yatırım iştahını ve geleceğe ilişkin güveni aşındırır. Türkiye
bugün ikinci türden bir ekonomik sorunla karşı karşıya bulunuyor: Kriz
yorgunluğu.
Türkiye'de ekonomik kriz
denildiğinde genellikle büyümenin düşmesi ve işsizliğin artması anlaşılıyor.
Yüksek enflasyon ise uzun yıllar ekonomik yaşamın olağan bir parçası olarak
kabul edildi. Ekonomi büyüdüğü, istihdam yarattığı ve gelirler nominal olarak
arttığı sürece enflasyon tek başına kriz olarak algılanmadı.
Türkiye, 2023 ortasında başlayan
ekonomi politikası değişimiyle enflasyonla mücadelede üç yılı geride bıraktı.
Enflasyon düşüyor ancak hâlâ yüksek düzeyde. Eylül 2026 itibarıyla yıllık
enflasyon yüzde 29,77. Üstelik bu düşüşün ekonomiye maliyeti giderek daha fazla
hissediliyor. Ekonomi potansiyelinin altında büyürken atıl işgücü oranı yüzde
30'un üzerinde seyrediyor, yatırımcıların geleceğe ilişkin beklentileri
zayıflıyor. Geçmişte kısa sürede ağır darbeler alan Türkiye ekonomisi, bu kez
uzun süreye yayılan bir yıpranma sürecinden geçiyor.
Kriz yorgunluğu, krizden çıkış
sürecinin uzaması nedeniyle ekonomik birimlerin dayanma gücünün giderek
azalması olarak tanımlanabilir. Başlangıçta geçici olduğu düşünülerek
katlanılan maliyetler kalıcı hale geldikçe işletmelerin mali yapıları
bozuluyor, hane halkının birikimleri eriyor, yatırımlar erteleniyor ve
beklentiler zayıflıyor. Sorun bir süre sonra mevcut ekonomik koşullardan çok,
bu koşullara daha ne kadar dayanılabileceğine dönüşüyor.
Bu yıpranmanın en belirgin
hissedildiği alanların başında sanayi geliyor. Sanayici yüksek faizlerle
finansman sağlamaya çalışırken ücret, enerji ve diğer üretim maliyetlerindeki
artışlarla karşı karşıya. Döviz kurundaki artışın maliyet artışlarının
gerisinde kalması ihracatçının rekabet gücünü zorluyor. İç talebin zayıflaması
da eklenince sanayici hem iç hem dış pazarda sıkışıyor.
Sanayi üretiminin genel görünümü,
savunma sanayii gibi bazı alanlardaki olumlu gelişmeler nedeniyle olduğundan
daha iyi görünebilir. Ancak imalat sanayisinin geneline bakıldığında üretimdeki
zayıflama daha belirgin. Asıl kaygı verici olan da bu. Çünkü üretimdeki
gerileme yalnızca bugünkü üretimi değil, gelecekteki üretim kapasitesini de
tehdit ediyor.
Bu koşullarda sanayicinin önünde
kârından fedakârlık etmek, yatırımlarını ertelemek, üretimini azaltmak,
üretimini başka ülkelere taşımak ya da faaliyetini sona erdirmek gibi
seçenekler kalıyor. Bunların her biri farklı maliyetler yaratıyor. Yatırımların
ertelenmesi gelecekteki üretim kapasitesini sınırlandırırken üretimin
azaltılması istihdamı olumsuz etkiliyor. Fabrikaların kapanması ve üretimin
başka ülkelere taşınması ise kalıcı kapasite kayıplarına yol açabiliyor.
Burada enflasyonla mücadele ve
büyüme arasındaki ödünleşim (trade-off) karşımıza çıkıyor. Enflasyonu düşürmek
için faizler yüksek tutuluyor, kredi kullanımı sınırlandırılıyor ve talebin
yavaşlatılması hedefleniyor. Ancak bu politika uzun süre devam ettiğinde
yalnızca talebi değil, üretim kapasitesini de olumsuz etkileyebiliyor. Oysa
kalıcı fiyat istikrarı için talebi kontrol altına almak kadar üretim
kapasitesini korumak da önemli. Dezenflasyon politikası, üretim gücünü
zayıflatacak maliyetleri sınırlayan önlemlerle desteklenmeli.
Sorunun bir başka boyutu,
ekonomik programın yükünün toplumun farklı kesimleri arasında eşit dağılmaması.
Finansal varlıklarını yüksek faizli araçlarda değerlendirebilenler getiri
fırsatları elde ederken üretim yapan ve istihdam sağlayan işletmeler yüksek finansman
ve üretim maliyetleriyle karşılaşıyor. Böylece finansal getirilerle üretim
faaliyetlerinin getirileri arasında ayrışma ortaya çıkıyor. Yüksek faiz
ortamında üretken yatırımların cazibesi azalırken kısa vadeli finansal
getiriler daha çekici hale geliyor. Kaynakların üretim yerine finansal araçlara
yönelmesi de uzun vadede sermaye birikimini ve potansiyel büyümeyi olumsuz
etkileyebiliyor.
Türkiye'nin geçmiş krizlerden
çıkışında önemli avantajlarından biri, ekonomik birimlerin toparlanmaya ilişkin
beklentilerinin genellikle canlı kalmasıydı. Bugün ise üç yılı aşan mücadeleye karşın
enflasyonun hâlâ yüksek olması beklentileri zayıflatıyor. Kriz yorgunluğunun
temelinde yalnızca enflasyonun istenen düzeye indirilememesi değil, uygulanan
politikaların maliyetine uzun süredir katlanılmasına karşın beklenen sonuçların
gecikmesi de yatıyor.
Elbette buradan enflasyonla
mücadeleden vazgeçilmesi gerektiği sonucu çıkarılamaz. Türkiye'nin kalıcı
büyümeye ulaşabilmesi için fiyat istikrarını sağlaması şart. Ancak bunun
yalnızca yüksek faiz ve talep kısıtlamasıyla başarılması hem zaman alıyor hem
de üretim kesimi üzerindeki yükü artırıyor. Maliye politikasının desteği, kamu
harcamalarında verimlilik, rekabeti artırıcı düzenlemeler, öngörülebilir bir
hukuk ve ekonomi ortamı ile üretken yatırımları destekleyen yapısal reformlar,
mücadelenin maliyetini azaltabilir. Dezenflasyon politikası yalnızca talebi
soğutmayı değil, ekonominin üretim gücünü korumayı da hedeflemeli.
Bugün Türkiye ekonomisinin karşı
karşıya olduğu temel tehlike, enflasyon düşerken üretim gücünün zayıflaması ve
bu kaybın kalıcı hale gelmesidir. Geçmişte Türkiye krizlere giriyor, ağır
bedeller ödüyor ama görece kısa sürede toparlanmaya başlıyordu. Bugün ise kriz
bir anda vurmak yerine zamana yayılarak ekonomiyi yoruyor. Sorun artık yalnızca
büyümenin yavaşlaması ya da işsizliğin artması değil; üretim gücünün, yatırım
iştahının ve geleceğe duyulan güvenin aşınmasıdır.
Enflasyon düşürülebilir. Ancak
kaybedilen üretim kapasitesini, pazarları, yatırımları ve ekonomik güveni
yeniden kazanmak çok daha uzun zaman alabilir. Türkiye'nin önündeki asıl risk
de budur: Enflasyonla mücadele ederken ekonominin üretim gücünü kaybetmek.
Elinize sağlık hocam. bence "Enflasyonla mücadeleyi kazanırken" derken, kendilerini zengin etmek ve orta kesimi yok edip zengini daha zengin yapmayı kasdettiniz herhalde. Saygılarımla.
YanıtlaSil2027'e yaklaşırken asgari ücrete ve memura 150 dolar emeklilere ise 100 dolar zam yapılacak. Bu maaş zamları on milyonlarca kişide bir rahatlama sağlayacaktır. Ancak kapıda bekleyen patronlar da fırsatını kollayıp pastadan ne kadar kopartırım diye hesap yapıyor! Yani şimdilik birkaç aylığına herkesi ve her kesimi tatlı bir telaş sarmış durumda!
YanıtlaSil